Glejak mózgu to określenie grupy nowotworów ośrodkowego układu nerwowego, które wywodzą się z komórek glejowych lub ich prekursorów. Poszczególne typy glejaków różnią się tempem wzrostu i sposobem leczenia. Do najbardziej agresywnych należy glejak wielopostaciowy, czyli glioblastoma. To właśnie jego dotyczy badanie opublikowane w 2026 roku przez zespół z Uniwersytetu Wirginii. Naukowcy znaleźli związek, który blokuje białko wytwarzane na podstawie genu AVIL i ogranicza wzrost guza w modelach zwierzęcych.
Czym jest glejak wielopostaciowy?
Glejak wielopostaciowy to nowotwór o najwyższym, czwartym stopniu złośliwości według klasyfikacji WHO. Rośnie szybko i nacieka sąsiednie tkanki. Pojedyncze komórki nowotworowe mogą znajdować się poza obszarem guza widocznym w rezonansie magnetycznym. Z tego powodu nawet po usunięciu całej widocznej zmiany choroba może powrócić.
Do glejaków zalicza się również m.in. gwiaździaki i skąpodrzewiaki. Część z nich rośnie znacznie wolniej, a w ustaleniu rozpoznania coraz większe znaczenie mają cechy molekularne guza. Przykładowo wynik badania genów IDH1 i IDH2 pomaga odróżnić glejaka wielopostaciowego od gwiaździaka z mutacją IDH, który również może mieć czwarty stopień złośliwości. Wynik badania tkanki wpływa więc zarówno na nazwę rozpoznania, jak i na decyzje dotyczące leczenia.
Jakie objawy daje glejak mózgu?
Objawy zależą od tego, w której części mózgu rozwija się guz i jakie funkcje tej okolicy zostają zaburzone. Mogą pojawić się narastające bóle głowy, nudności, napady padaczkowe, zaburzenia mowy lub widzenia oraz osłabienie ręki albo nogi. U części chorych pierwszą zmianę zauważają bliscy. Może to być pogorszenie pamięci, trudność z wykonywaniem codziennych czynności albo zmiana zachowania. Podobne dolegliwości występują również w innych chorobach, dlatego rozpoznanie wymaga badań.
Podstawowym badaniem obrazowym przy podejrzeniu glejaka jest rezonans magnetyczny mózgu, zwykle z kontrastem. Pozwala ocenić położenie i rozległość zmiany. Dokładny typ guza ustala się zazwyczaj po zbadaniu tkanki pobranej podczas operacji lub biopsji. Patomorfolog ocenia komórki pod mikroskopem, a badania molekularne pomagają doprecyzować rozpoznanie i dobrać leczenie.
Czy AVIL odpowiada za powstawanie glejaka?
Gen AVIL zawiera instrukcję wytwarzania adwiliny, białka wiążącego się z aktyną. Aktyna jest częścią wewnętrznego rusztowania komórki i uczestniczy m.in. w zmianie jej kształtu oraz przemieszczaniu się. Już w 2020 roku zespół kierowany przez Hui Li opisał, że podwyższona aktywność AVIL sprzyjała namnażaniu się i migracji badanych komórek, a jej ograniczenie hamowało wzrost guza w modelach doświadczalnych. W kolejnej pracy badacze wykazali wysoką ekspresję AVIL w różnych próbkach glejaka wielopostaciowego, w tym w próbkach opornych na temozolomid, lek stosowany w chemioterapii tego nowotworu.
Stąd wzięło się określenie „gen odpowiedzialny za glejaka”. Precyzyjniej AVIL można nazwać jednym z genów, których nadmierna aktywność może wspierać rozwój glejaka wielopostaciowego. Badania pokazują, że część komórek tego nowotworu jest zależna od działania wytwarzanego przez niego białka. To cenna wskazówka dla twórców leków, ponieważ tę zależność można próbować wykorzystać. Przyczyna powstania większości guzów mózgu u dorosłych wciąż pozostaje nieznana.
Jak działa związek hamujący glejaka?
W badaniu opublikowanym 28 stycznia 2026 roku w czasopiśmie Science Translational Medicine naukowcy opisali małą cząsteczkę, która wiąże się z adwiliną i utrudnia jej kontakt z aktyną. Związek działał wybiórczo na komórki nowotworowe w hodowlach laboratoryjnych. Badacze wykazali też jego działanie przeciwnowotworowe w pięciu mysich modelach glejaka wielopostaciowego.
Istotne jest również to, że po podaniu doustnym myszom związek przekraczał barierę krew–mózg. Bariera ta ogranicza przenikanie wielu substancji z krwi do tkanki mózgowej. Związek może więc działać na komórki glejaka w laboratorium, a mimo to okazać się mało użyteczny, gdy do guza dociera go zbyt mało. W przypadku inhibitora AVIL badacze wykazali przenikanie do mózgu u zwierząt.
Co odkrycie oznacza dla pacjentów?
Inhibitor AVIL jest kandydatem na lek na etapie badań przedklinicznych. Opublikowane wyniki uzasadniają dalsze prace nad cząsteczką. Dopiero badania z udziałem ludzi mogą pokazać, jak organizm człowieka toleruje związek, jaka dawka dociera do guza i czy leczenie pozwala opóźnić postęp choroby lub wydłużyć życie. W badaniu na myszach autorzy nie zaobserwowali działań niepożądanych, ale bezpieczeństwo u pacjentów wymaga osobnej oceny.
W leczeniu nowo rozpoznanego glejaka wielopostaciowego zwykle dąży się do usunięcia możliwie dużej części guza przy zachowaniu funkcji neurologicznych. U wielu pacjentów po operacji stosuje się radioterapię i chemioterapię temozolomidem. Plan leczenia zależy m.in. od lokalizacji guza, ogólnego stanu chorego i wyników badań tkanki. Przykładowo metylacja promotora genu MGMT pomaga ocenić prawdopodobieństwo korzyści z leczenia temozolomidem.
Czy istnieje lek spowalniający wzrost glejaka?
W Unii Europejskiej dopuszczono do stosowania worasydenib u wybranych pacjentów z gwiaździakiem lub skąpodrzewiakiem drugiego stopnia z określoną mutacją IDH1 lub IDH2. Lek stosuje się po zabiegu u osób, które spełniają kryteria wskazania i nie wymagają natychmiastowej radio- ani chemioterapii. Worasydenib hamuje działanie zmienionych enzymów IDH. Wskazanie rejestracyjne dotyczy tych dwóch typów glejaka drugiego stopnia.
W badaniu klinicznym INDIGO mediana czasu bez progresji choroby wyniosła 27,7 miesiąca w grupie przyjmującej worasydenib i 11,1 miesiąca w grupie placebo.
Te liczby opisują czas do progresji choroby według kryteriów badania. Pokazują też, dlaczego w doniesieniach o nowych terapiach warto zwrócić uwagę na dokładny typ glejaka i etap badań. W przypadku AVIL pytanie brzmi dziś, czy efekt zaobserwowany u myszy uda się uzyskać również u pacjentów z glejakiem wielopostaciowym.
Arkadiusz Malanowski





